مقدمه: آیا همه بدهی‌ها یکسان هستند؟
تصور رایج در میان بسیاری از مردم این است که بدهی همواره پدیده‌ای منفی و خطرناک است. بسیاری از ما از کودکی شنیده‌ایم که «قرض گرفتن کار بدی است» یا «هیچ بدهی‌ای خوب نیست». اما آیا این نگاه همیشه درست است؟ آیا واقعاً همه بدهی‌ها یکسان هستند و باید از هر نوع بدهی گریخت؟
پاسخ به این پرسش، آنگونه که پژوهش‌های مالی معاصر نشان می‌دهد، بسیار پیچیده‌تر از یک «بله» یا «خیر» ساده است. تحقیقات گسترده در حوزه اقتصاد رفتاری و مالی شخصی نشان داده است که بدهی‌ها را باید به دو دسته کاملاً متفاوت تقسیم کرد: بدهی‌های خوب و بدهی‌های بد.
بدهی‌های خوب، آن دسته از تعهدات مالی هستند که پتانسیل افزایش خالص ارزش دارایی‌های شما را دارند یا زندگی شما را به شکلی معنادار بهبود می‌بخشند. در مقابل، بدهی‌های بد، بدهی‌هایی هستند که برای خرید کالاهای مصرفی یا دارایی‌های با ارزش کاهش‌یابنده به کار می‌روند و معمولاً نرخ بهره بالایی دارند.
در این مقاله از مجموعه سبک زندگی رسش، قصد داریم با تکیه بر منابع علمی معتبر، به شکلی عمیق و در عین حال ساده و کاربردی، مرز بین این دو نوع بدهی را روشن کنیم و به شما نشان دهیم که چگونه می‌توانید از بدهی‌های خوب برای ساختن ثروت استفاده کنید و از دام بدهی‌های بد بگریزید.
بدهی خوب چیست و چگونه ثروت می‌آفریند؟
بدهی خوب، در ساده‌ترین تعریف، بدهی‌ای است که شما برای خرید یک دارایی از آن استفاده می‌کنید؛ دارایی‌ای که ارزش آن در طول زمان افزایش می‌یابد یا برای شما درآمد ایجاد می‌کند. به عبارت دیگر، بدهی خوب، پولی است که از دیگران قرض می‌گیرید تا چیزی را بخرید که ارزش آن بیش از مبلغ بدهی شما باشد.
پژوهش‌گران برجسته حوزه مالی خانواده، جینگ جیان شیائو و روی یائو در مطالعه‌ای که در سال ۲۰۲۲ در مجله بین‌المللی بازاریابی بانکی منتشر شد، نشان دادند که انواع مختلف بدهی با پیامدهای مالی متفاوتی همراه هستند. آنها دریافتند که برخی ترکیب‌های بدهی می‌توانند فشار مالی را افزایش دهند، در حالی که برخی دیگر می‌توانند به عنوان اهرم‌هایی برای رشد مالی عمل کنند. این یافته تأکید می‌کند که نوع بدهی، نه صرفاً وجود یا عدم وجود آن، تعیین‌کننده سرنوشت مالی شماست.
ویژگی‌های اصلی بدهی خوب
بدهی‌های خوب معمولاً دارای ویژگی‌های زیر هستند:
نرخ بهره پایین: بدهی‌های خوب اغلب با نرخ بهره نسبتاً پایینی همراه هستند، زیرا وام‌دهنده می‌داند که این بدهی برای سرمایه‌گذاری در دارایی‌های با ارزش استفاده می‌شود.
هدف سرمایه‌گذاری: پول قرض‌گرفته شده صرف خرید دارایی‌هایی می‌شود که در طول زمان ارزش آنها افزایش می‌یابد یا درآمدزایی می‌کنند.
افزایش خالص ارزش دارایی‌ها: با گذشت زمان، ارزش دارایی خریداری‌شده از مبلغ بدهی و بهره پرداختی بیشتر می‌شود.
بهبود کیفیت زندگی: فراتر از جنبه‌های صرفاً مالی، بدهی خوب می‌تواند زندگی شما و خانواده‌تان را از جهات مهمی بهبود بخشد.
مصادیق بارز بدهی خوب
وام مسکن (خرید خانه)
خرید خانه با وام مسکن، کلاسیک‌ترین مثال از بدهی خوب است. هنگامی که شما خانه‌ای را با وام خریداری می‌کنید، در واقع با استفاده از پول بانک، صاحب یک دارایی می‌شوید که به طور تاریخی در بلندمدت ارزش آن افزایش یافته است. علاوه بر این:
- شما به جای پرداخت اجاره به دیگران، در حال ساخت سرمایه شخصی خود هستید
- در بسیاری از کشورها، بهره وام مسکن از مالیات معاف است
- خانه می‌تواند منبع درآمد اجاره باشد
- شما می‌توانید خانه را با سود بفروشید
البته باید توجه داشت که خرید خانه با وام، زمانی بدهی خوب محسوب می‌شود که شرایط مالی شما اجازه پرداخت اقساط را بدهد و خانه را بیش از ارزش واقعی آن نخریده باشید.
وام تحصیلی (سرمایه‌گذاری روی دانش)
سرمایه‌گذاری روی آموزش، یکی از هوشمندانه‌ترین تصمیمات مالی است که می‌توانید بگیرید. آمارها نشان می‌دهد که به طور کلی، هر چه سطح تحصیلات فرد بالاتر باشد، درآمد بالقوه او بیشتر خواهد بود. تحصیلات همچنین با توانایی بالاتر برای یافتن شغل و حفظ آن در شرایط دشوار اقتصادی ارتباط مستقیم دارد.
یک مدرک دانشگاهی یا فنی می‌تواند ظرف چند سال پس از ورود به بازار کار، هزینه خود را بازگرداند. با این حال، باید توجه داشت که همه رشته‌های تحصیلی ارزش یکسانی ندارند و پیش از گرفتن وام تحصیلی، باید چشم‌انداز شغلی و درآمدی رشته مورد نظر را به دقت بررسی کنید.
وام کسب‌وکار (راه‌اندازی یا توسعه)
پولی که برای راه‌اندازی یا توسعه یک کسب‌وکار قرض می‌گیرید، اگر با برنامه‌ریزی دقیق همراه باشد، می‌تواند یکی از بهترین انواع بدهی باشد. یک کسب‌وکار موفق می‌تواند درآمدی چندین برابر مبلغ وام ایجاد کند و منبعی پایدار برای ثروت‌آفرینی باشد.
البته راه‌اندازی کسب‌وکار با ریسک همراه است و بسیاری از کسب‌وکارها شکست می‌خورند. اما اگر طرح کسب‌وکار شما مستحکم باشد و بازار مناسبی برای محصول یا خدمات شما وجود داشته باشد، این بدهی می‌تواند به یکی از بهترین سرمایه‌گذاری‌های زندگی شما تبدیل شود.
سرمایه‌گذاری در دارایی‌های با ارزش افزوده
هر نوع سرمایه‌گذاری که با استفاده از وام انجام شود و بازدهی آن از نرخ بهره وام بیشتر باشد، می‌تواند بدهی خوب محسوب شود. این می‌تواند شامل سرمایه‌گذاری در سهام شرکت‌های با رشد بالا، خرید زمین، یا سرمایه‌گذاری در یک صندوق سرمایه‌گذاری با سابقه عملکرد خوب باشد.
بدهی بد چیست و چرا فقیرتان می‌کند؟
در مقابل، بدهی بد، بدهی‌ای است که شما را در مسیر کاهش ثروت قرار می‌دهد. این نوع بدهی معمولاً برای خرید کالاهای مصرفی یا دارایی‌هایی استفاده می‌شود که به سرعت ارزش خود را از دست می‌دهند. بدهی بد مانند یک وزنه بر پای شماست؛ هر چه بیشتر از آن استفاده کنید، پیشرفت شما سخت‌تر می‌شود.
ویژگی‌های اصلی بدهی بد
نرخ بهره بالا: بدهی‌های بد معمولاً با نرخ بهره بسیار بالایی همراه هستند که بازپرداخت آنها را دشوار می‌کند.
هدف مصرفی: پول قرض‌گرفته شده صرف خرید کالاهایی می‌شود که ارزش اقتصادی بلندمدتی ندارند.
کاهش ارزش: دارایی خریداری‌شده با گذشت زمان ارزش خود را از دست می‌دهد (مانند خودرو).
آسیب به امتیاز اعتباری: انباشت بدهی بد می‌تواند امتیاز اعتباری شما را به شدت کاهش دهد.
مصادیق بارز بدهی بد
بدهی کارت اعتباری
کارت‌های اعتباری با نرخ بهره‌های بسیار بالا، یکی از خطرناک‌ترین انواع بدهی هستند. وقتی با کارت اعتباری خرید می‌کنید و موجودی حساب خود را کامل تسویه نمی‌کنید، در واقع پولی را با بالاترین نرخ بهره ممکن قرض می‌گیرید تا کالایی مصرفی بخرید که ارزش آن هر روز کمتر می‌شود.
تحقیقات نشان داده است که افرادی که سواد بدهی بالاتری دارند، کمتر به سمت وام‌های با هزینه بالا می‌روند و توانایی بیشتری در مدیریت بدهی‌های خود دارند. این یافته تأکید می‌کند که آگاهی مالی، اولین گام برای فرار از دام بدهی‌های بد است.
وام خودرو
خریدن خودرو با وام، یکی از رایج‌ترین اشتباهات مالی است. خودرو به محض خروج از نمایشگاه، ارزش خود را از دست می‌دهد. در واقع، شما با وامی با بهره نسبتاً بالا، دارایی‌ای می‌خرید که هر روز از ارزش آن کاسته می‌شود. این ترکیب (بهره بالا + کاهش ارزش دارایی) یک معادله مالی بسیار نامطلوب ایجاد می‌کند.
البته باید توجه داشت که در برخی شرایط، خرید خودرو با وام اجتناب‌ناپذیر است، به ویژه اگر برای رفتن به محل کار یا انجام فعالیت‌های ضروری به خودرو نیاز داشته باشید. اما در چنین شرایطی، بهتر است خودرویی با قیمت مناسب انتخاب کنید و وام را در کوتاه‌ترین زمان ممکن بازپرداخت کنید.
وام‌های مصرفی برای خرید کالاهای لوکس
خرید وسایل لوکس مانند مبلمان گران‌قیمت، وسایل الکترونیکی پیشرفته، یا پوشاک برند، اگر با وام انجام شود، نمونۀ کلاسیک بدهی بد است. این کالاها نه تنها ارزش افزوده‌ای ایجاد نمی‌کنند، بلکه به سرعت ارزش خود را از دست می‌دهند و شما سال‌ها برای بازپرداخت بدهی‌ای تلاش می‌کنید که هیچ سودی برای آینده مالی شما نداشته است.
وام‌های با بهره بالا (وام‌های قرض‌الحسنه غیراستاندارد)
برخی وام‌های کوتاه‌مدت با نرخ بهره‌های نجومی که در بازارهای غیررسمی ارائه می‌شوند، می‌توانند شما را در یک چرخه معیوب بدهی گرفتار کنند. این وام‌ها معمولاً برای افرادی طراحی شده‌اند که دسترسی به منابع مالی رسمی ندارند و ناچار به پذیرش شرایط سخت می‌شوند.
تفاوت‌های کلیدی در یک نگاه (به صورت توصیفی)
برای درک بهتر تفاوت بین بدهی خوب و بد، اجازه دهید این دو را در ابعاد مختلف با هم مقایسه کنیم:
از نظر هدف: بدهی خوب برای خرید دارایی‌های با ارزش افزوده استفاده می‌شود؛ بدهی بد برای خرید کالاهای مصرفی.
از نظر بازده: بدهی خوب ارزشی بیشتر از هزینه خود ایجاد می‌کند؛ بدهی بد ارزشی کمتر از هزینه خود ایجاد می‌کند.
از نظر نرخ بهره: بدهی خوب نرخ بهره پایینی دارد؛ بدهی بد نرخ بهره بالایی دارد.
از نظر تأثیر بر خالص ارزش دارایی‌ها: بدهی خوب خالص ارزش دارایی‌های شما را افزایش می‌دهد؛ بدهی بد آن را کاهش می‌دهد.
از نظر آینده‌نگری: بدهی خوب یک سرمایه‌گذاری برای آینده است؛ بدهی بد یک قرض برای تأمین نیازهای لحظه‌ای.
از نظر ریسک: بدهی خوب ریسک حساب‌شده دارد؛ بدهی بد ریسک ناخودآگاه.
چگونه تشخیص دهیم که یک بدهی خوب است یا بد؟
تشخیص خوب یا بد بودن یک بدهی، نیازمند پاسخ به چند پرسش کلیدی است. پیش از هر گونه تصمیم برای گرفتن وام، این پرسش‌ها را از خود بپرسید:
۱. این بدهی برای چه چیزی استفاده می‌شود؟
آیا این پول صرف خرید دارایی‌ای می‌شود که ارزش آن در طول زمان افزایش می‌یابد یا درآمد ایجاد می‌کند؟ یا صرف خرید کالای مصرفی می‌شود که به محض خرید، ارزش خود را از دست می‌دهد؟
۲. نرخ بهره چقدر است و بازده مورد انتظار چقدر؟
آیا بازده سرمایه‌گذاری شما از نرخ بهره وام بیشتر است؟ برای مثال، اگر وامی با نرخ بهره ۲۰ درصد می‌گیرید، آیا سرمایه‌گذاری شما حداقل ۲۵ تا ۳۰ درصد بازده خواهد داشت؟ اگر پاسخ منفی است، این بدهی خوب نیست.
۳. آیا توانایی بازپرداخت را دارید؟
حتی بهترین بدهی هم اگر توانایی بازپرداخت آن را نداشته باشید، می‌تواند به یک فاجعه مالی تبدیل شود. نسبت پرداخت بدهی به درآمد شما نباید از ۴۰ درصد تجاوز کند. اگر بیش از ۴۰ درصد درآمد ماهانه شما صرف بازپرداخت بدهی‌ها می‌شود، در منطقه خطرناکی قرار دارید.
۴. این بدهی چه تأثیری بر امتیاز اعتباری شما دارد؟
بدهی خوب می‌تواند با نشان دادن سابقۀ پرداخت منظم، امتیاز اعتباری شما را بهبود بخشد. بدهی بد، به ویژه اگر دیر پرداخت کنید، امتیاز اعتباری شما را کاهش می‌دهد.
۵. آیا گزینه‌های بهتری وجود دارد؟
پیش از گرفتن وام، آیا راه‌های دیگری برای تأمین مالی وجود دارد؟ آیا می‌توانید پس‌انداز کنید و بعداً خرید کنید؟ آیا می‌توانید از منابع دیگر کمک بگیرید؟
بدهی خوب در عمل: چگونه از آن برای ثروت‌آفرینی استفاده کنیم؟
حالا که با مفهوم بدهی خوب آشنا شدید، وقت آن است که بیاموزید چگونه از آن به عنوان یک ابزار قدرتمند برای ثروت‌آفرینی استفاده کنید.
اصل اهرم مالی (اهرم بدهی)
اهرم مالی یعنی استفاده از پول دیگران برای افزایش بازده سرمایه‌گذاری خودتان. فرض کنید شما ۱۰۰ میلیون تومان پس‌انداز دارید و می‌خواهید یک ملک به ارزش ۵۰۰ میلیون تومان بخرید. اگر فقط با پول خودتان خرید کنید، فقط یک ملک می‌توانید بخرید. اما اگر ۴۰۰ میلیون تومان وام بگیرید، می‌توانید پنج ملک به ارزش مجموع ۵۰۰ میلیون تومان بخرید. اگر ارزش این ملک‌ها در یک سال ۱۰ درصد افزایش یابد، سود شما ۵۰ میلیون تومان خواهد بود، در حالی که اگر فقط با پول خودتان خرید کرده بودید، سود شما فقط ۱۰ میلیون تومان بود. این همان قدرت اهرم بدهی است.
البته اهرم مالی شمشیری دو لبه است. اگر ارزش دارایی کاهش یابد، ضرر شما نیز به همان نسبت بزرگ‌تر خواهد بود. به همین دلیل است که استفاده از اهرم بدهی نیازمند دانش، تجربه و احتیاط است.
استراتژی‌های هوشمندانه برای استفاده از بدهی خوب
تنوع‌بخشی به سرمایه‌گذاری‌ها: به جای اینکه همه تخم‌مرغ‌های خود را در یک سبد بگذارید، از بدهی خوب برای تنوع‌بخشی به سرمایه‌گذاری‌های خود استفاده کنید.
زمان‌بندی مناسب: بهترین زمان برای گرفتن بدهی خوب، زمانی است که نرخ بهره پایین است و بازار برای سرمایه‌گذاری مساعد.
مدیریت ریسک: هرگز بیش از توان خود بدهی نگیرید. همیشه یک حاشیه امن برای شرایط پیش‌بینی‌نشده در نظر بگیرید.
بازپرداخت هوشمندانه: بدهی‌های خوب را در اولویت بازپرداخت قرار ندهید؛ بلکه ابتدا بدهی‌های بد را تسویه کنید، زیرا نرخ بهره آنها بالاتر است.
مدیریت بدهی: چگونه تعادل را حفظ کنیم؟
حتی با درک کامل تفاوت بین بدهی خوب و بد، مدیریت صحیح بدهی‌ها همچنان یک چالش است. در این بخش، راهکارهای عملی برای مدیریت هوشمندانه بدهی‌ها ارائه می‌شود.
۱. ابتدا بدهی‌های بد را حذف کنید
پژوهش‌ها نشان داده‌اند که داشتن سواد مالی و سواد بدهی، افراد را در مدیریت بهتر بدهی‌هایشان یاری می‌کند. اولین گام در مدیریت بدهی، شناسایی و حذف بدهی‌های بد است. بدهی کارت اعتباری، وام‌های با بهره بالا، و بدهی‌های مصرفی باید در اولویت تسویه باشند.
۲. برای بدهی‌های خوب برنامه ریزی کنید
بدهی‌های خوب را نباید به عنوان یک بار مالی سنگین دید، بلکه باید آنها را به عنوان بخشی از استراتژی بلندمدت مالی خود در نظر بگیرید. با این حال، حتی بدهی‌های خوب هم نیاز به برنامه‌ریزی دقیق دارند. مطمئن شوید که برنامه بازپرداخت منظمی دارید و از توانایی خود برای پرداخت اقساط اطمینان حاصل کنید.
۳. نسبت بدهی به درآمد را کنترل کنید
نسبت بدهی به درآمد، یکی از مهم‌ترین شاخص‌های سلامت مالی است. این نسبت نشان می‌دهد که چند درصد از درآمد ماهانه شما صرف بازپرداخت بدهی‌ها می‌شود. پژوهش‌گران توصیه می‌کنند که این نسبت از ۴۰ درصد تجاوز نکند. اگر نسبت بدهی به درآمد شما از این حد بالاتر است، باید برنامه‌ای برای کاهش بدهی‌های خود تدوین کنید.
۴. یک صندوق اضطراری ایجاد کنید
پیش از آنکه به فکر گرفتن بدهی‌های جدید باشید، مطمئن شوید که یک صندوق اضطراری معادل ۳ تا ۶ ماه هزینه‌های زندگی دارید. این صندوق می‌تواند از شما در برابر شوک‌های مالی ناگهانی محافظت کند و از گرفتار شدن در بدهی‌های بد جلوگیری نماید.
۵. به طور منظم وضعیت بدهی‌های خود را بررسی کنید
حداقل سالی یک بار، همه بدهی‌های خود را مرور کنید. نرخ بهره آنها را بررسی کنید، شرایط بازپرداخت را ارزیابی کنید، و ببینید آیا می‌توانید بدهی‌های با بهره بالا را با بدهی‌های با بهره پایین‌تر جایگزین کنید (بازپرداخت بدهی).
باورهای غلط رایج درباره بدهی
در فرهنگ عمومی، باورهای غلط بسیاری درباره بدهی وجود دارد که می‌تواند تصمیمات مالی شما را تحت تأثیر قرار دهد. در این بخش، برخی از این باورهای غلط را بررسی می‌کنیم:
باور غلط ۱: «همه بدهی‌ها بد هستند»
همانطور که در این مقاله دیدیم، این باور کاملاً نادرست است. بدهی‌های خوب می‌توانند ابزاری قدرتمند برای ثروت‌آفرینی باشند. بسیاری از ثروتمندترین افراد جهان از بدهی به عنوان اهرمی برای افزایش بازده سرمایه‌گذاری‌های خود استفاده کرده‌اند.
باور غلط ۲: «بی‌بدهی بودن نشانه موفقیت مالی است»
در حالی که بی‌بدهی بودن می‌تواند نشانه محافظه‌کاری مالی باشد، اما الزاماً نشانه موفقیت نیست. یک فرد می‌تواند بدون هیچ بدهی باشد، اما در عین حال ثروت چندانی هم نداشته باشد. از سوی دیگر، یک فرد می‌تواند بدهی‌های خوبی داشته باشد و در مسیر ساخت ثروت باشد.
باور غلط ۳: «وام مسکن همیشه بدهی خوب است»
همانطور که پیشتر اشاره کردیم، وام مسکن در صورتی بدهی خوب محسوب می‌شود که شرایط مالی شما اجازه پرداخت اقساط را بدهد و خانه را بیش از ارزش واقعی آن نخریده باشید. در غیر این صورت، حتی وام مسکن هم می‌تواند به یک بدهی بد تبدیل شود.
باور غلط ۴: «بدهی‌های خوب را باید زودتر از موعد تسویه کرد»
در بسیاری از موارد، تسویه زودهنگام بدهی‌های خوب (به ویژه وام‌هایی با نرخ بهره پایین) تصمیم هوشمندانه‌ای نیست، زیرا پولی که برای تسویه زودهنگام استفاده می‌کنید، می‌توانست در جای دیگری با بازده بالاتر سرمایه‌گذاری شود.
جمع‌بندی: بدهی، ابزاری برای ثروت یا فقر؟
بدهی، در ذات خود، نه خوب است و نه بد؛ این نحوه استفاده ما از آن است که خوب یا بد بودن آن را تعیین می‌کند. بدهی مانند یک ابزار است؛ یک چاقوی آشپزخانه می‌تواند وسیله‌ای برای پخت یک غذای لذیذ باشد یا می‌تواند خطرناک باشد. همه چیز به دستی بستگی دارد که آن را نگه داشته است.
بدهی‌های خوب، آن دسته از تعهدات مالی هستند که با برنامه‌ریزی دقیق و هدف سرمایه‌گذاری، شما را در مسیر افزایش خالص ارزش دارایی‌هایتان قرار می‌دهند. وام مسکن برای خرید خانه، وام تحصیلی برای سرمایه‌گذاری روی دانش، و وام کسب‌وکار برای راه‌اندازی یا توسعه یک فعالیت اقتصادی، نمونه‌هایی از بدهی‌های خوب هستند که می‌توانند شما را ثروتمند کنند.
در مقابل، بدهی‌های بد، بدهی‌هایی هستند که شما را در دام مصرف‌گرایی و پرداخت بهره‌های سنگین گرفتار می‌کنند. بدهی کارت اعتباری، وام خودرو، و وام‌های مصرفی برای خرید کالاهای لوکس، نمونه‌هایی از بدهی‌های بد هستند که شما را از مسیر ثروت‌آفرینی دور می‌کنند.
کلید موفقیت در مدیریت بدهی، سواد مالی و توانایی تشخیص درست بین این دو نوع بدهی است. همانطور که پژوهش‌ها نشان داده‌اند، افرادی که سواد بدهی بالاتری دارند، کمتر به سمت وام‌های با هزینه بالا می‌روند و توانایی بیشتری در مدیریت بدهی‌های خود دارند.
در نهایت، به یاد داشته باشید که بدهی باید در خدمت شما باشد، نه اینکه شما در خدمت بدهی باشید. بدهی خوب، اهرمی است که شما را به سمت اهداف مالی‌تان پرتاب می‌کند؛ بدهی بد، زنجیری است که شما را به عقب می‌کشد. انتخاب با شماست.
منابع
Xiao, J. J., & Yao, R. (2022). Good debt, bad debt: family debt portfolios and financial burdens. International Journal of Bank Marketing, *40*(4), 659–678. https://doi.org/10.1108/IJBM-06-2021-0243[reference:33]
Lusardi, A., & Tufano, P. (2015). Debt literacy, financial experiences, and overindebtedness. Journal of Pension Economics & Finance, *14*(4), 332-368. https://doi.org/10.1017/S1474747215000232[reference:34]
Disney, R., & Gathergood, J. (2013). Financial literacy and consumer credit portfolios. Journal of Banking & Finance, *37*(7), 2246-2258.
Bialowolski, P., Cwynar, A., & Cwynar, W. (2025). Financial literacy and household debt: Evidence from Central and Eastern Europe. International Journal of Consumer Studies, *49*(1), e13075.
Lo Prete, A. (2022). Digital and financial literacy as determinants of digital payments and personal finance. OECD Statistics Working Papers, No. 2019/02, OECD Publishing, Paris.
