اگر از بیشتر مردم بپرسید چرا شناگران حرفهای اندام متناسب، شانههای پهن و دستهای کشیده دارند، احتمالاً پاسخ میدهند: «چون سالها شنا کردهاند.» این پاسخ در نگاه اول منطقی به نظر میرسد، اما یک خطای ذهنی مهم در آن وجود دارد؛ خطایی که روانشناسان آن را خطای بدن شناگر مینامند.
این خطا فقط درباره ورزش نیست. تقریباً در تمام جنبههای زندگی، از موفقیت شغلی و تحصیلی گرفته تا روابط عاطفی، ثروت، کارآفرینی و حتی شهرت، ما معمولاً نتیجه را میبینیم اما مسیر را نادیده میگیریم. به همین دلیل تصور میکنیم اگر رفتار افراد موفق را تقلید کنیم، به همان نتایج خواهیم رسید؛ در حالی که واقعیت بسیار پیچیدهتر است.
در این مقاله بررسی میکنیم خطای بدن شناگر چیست، چرا ذهن انسان گرفتار آن میشود، چگونه باعث تصمیمهای اشتباه میشود و چگونه میتوان از گرفتار شدن در این سوگیری شناختی جلوگیری کرد.
خطای بدن شناگر چیست؟
خطای بدن شناگر یکی از مشهورترین سوگیریهای شناختی است که نخستین بار توسط نویسنده و پژوهشگر حوزه تصمیمگیری، نسیم نیکلاس طالب، به شکل گسترده مطرح شد.
منظور از این خطا آن است که ویژگیهای افراد موفق را علت موفقیت آنها بدانیم، در حالی که بسیاری از آن ویژگیها پیششرط ورود به آن مسیر یا نتیجه انتخاب طبیعی بودهاند، نه محصول آن فعالیت.
برای مثال، وقتی شناگران حرفهای را میبینیم، تصور میکنیم شنا باعث شده آنها قد بلند، شانههای پهن، انعطاف بالا و اندام متناسب داشته باشند. اما واقعیت این است که افرادی که از ابتدا ویژگیهای بدنی مناسبتری دارند، احتمال بیشتری دارد که در مسابقات شنا موفق شوند، در تیمهای حرفهای پذیرفته شوند و سالها در این ورزش باقی بمانند.
بنابراین ما فقط کسانی را میبینیم که در پایان مسیر باقی ماندهاند، نه هزاران نفری را که همان تمرینها را انجام دادند اما هرگز به سطح قهرمانی نرسیدند.
چرا ذهن ما دچار این خطا میشود؟
مغز انسان عاشق پیدا کردن رابطه علت و معلولی است. وقتی دو اتفاق را کنار هم میبیند، سریع نتیجه میگیرد که یکی باعث دیگری شده است.
اما در بسیاری از مواقع، این نتیجهگیری اشتباه است.
ما معمولاً فقط نمونههای موفق را مشاهده میکنیم، زیرا آنها بیشتر دیده میشوند، دربارهشان کتاب نوشته میشود، مصاحبه میکنند و در رسانهها حضور دارند. در مقابل، هزاران فردی که همان مسیر را طی کردهاند اما موفق نشدهاند، تقریباً نامرئی هستند.
این پدیده باعث میشود تصویر ناقصی از واقعیت داشته باشیم.
موفقیت را فقط از خط پایان نبینید
فرض کنید دو نفر وارد رشته پزشکی میشوند.
یکی از آنها در نهایت استاد دانشگاه میشود و دیگری پس از چند سال تغییر مسیر میدهد.
اگر فقط فرد موفق را بررسی کنیم، ممکن است نتیجه بگیریم که راز موفقیت او فقط ساعتهای زیاد مطالعه بوده است.
اما شاید او از ابتدا حافظه بسیار قوی، علاقه عمیق، حمایت خانوادگی، وضعیت اقتصادی مناسب، سلامت روان بهتر یا فرصتهای آموزشی بیشتری داشته است.
مطالعه زیاد مهم بوده، اما تنها عامل نبوده است.
وقتی فقط موفقها را بررسی میکنیم، عوامل پنهان را فراموش میکنیم.
چرا بدن شناگران ما را فریب میدهد؟
شناگران حرفهای معمولاً ویژگیهایی دارند که شامل قد بلند، دستهای کشیده، ظرفیت تنفسی بالا، انعطاف مناسب مفاصل و درصد چربی پایین است.
اما بسیاری از این ویژگیها قبل از شروع ورزش نیز وجود داشتهاند.
مربیان از میان هزاران کودک، کسانی را انتخاب میکنند که آمادگی بدنی بیشتری دارند.
این کودکان تمرین بیشتری دریافت میکنند.
موفقتر میشوند.
سالها در ورزش باقی میمانند.
در نهایت ما فقط آنها را میبینیم و نتیجه میگیریم که شنا باعث ایجاد این ویژگیها شده است.
در حالی که واقعیت ترکیبی از استعداد اولیه، تمرین مستمر، انتخاب شدن و پشتکار است.
این خطا فقط درباره ورزش نیست
خطای بدن شناگر تقریباً همه جا وجود دارد.
در کسبوکار
وقتی داستان یک کارآفرین موفق را میخوانیم، ممکن است فکر کنیم فقط کافی است صبح زود بیدار شویم، کتاب بخوانیم یا روزانه ده ساعت کار کنیم.
اما افراد زیادی دقیقاً همین کارها را انجام میدهند و هرگز به آن موفقیت نمیرسند.
دلیل آن این است که موفقیت معمولاً حاصل ترکیب عوامل مختلفی مانند مهارت، زمان مناسب، شبکه ارتباطی، تجربه، سرمایه اولیه، شرایط اقتصادی و البته کمی شانس است.
در درس خواندن
گاهی دانشآموزی با معدل بسیار بالا را میبینیم.
بعد تصور میکنیم فقط روش مطالعه او راز موفقیتش بوده است.
در حالی که شاید او از کودکی محیط آموزشی مناسبی داشته، اضطراب کمتری تجربه کرده، خواب کافی داشته یا از هوش کلامی بالاتری برخوردار بوده است.
در تناسب اندام
در فضای مجازی افراد زیادی برنامه غذایی یا تمرینی خود را منتشر میکنند.
اما کمتر کسی درباره ژنتیک، بیماریها، سوختوساز بدن، سبک زندگی یا شرایط شخصی صحبت میکند.
همین موضوع باعث میشود تصور کنیم اگر دقیقاً همان برنامه را اجرا کنیم، به همان نتیجه خواهیم رسید.
در حالی که بدن هر انسان منحصر به فرد است.
تفاوت میان استعداد و تلاش
یکی از برداشتهای اشتباه از خطای بدن شناگر این است که بعضی افراد تصور میکنند اگر استعداد اهمیت دارد، پس تلاش بیفایده است.
این برداشت کاملاً نادرست است.
پژوهشهای روانشناسی نشان میدهد عملکرد انسان حاصل تعامل چند عامل است:
- ویژگیهای زیستی و ژنتیکی
- محیط رشد
- آموزش
- تمرین هدفمند
- انگیزه
- پشتکار
- فرصتهای زندگی
هیچکدام از این عوامل به تنهایی موفقیت را تضمین نمیکنند.
تمرین همچنان اهمیت بسیار زیادی دارد، اما اثر آن در افراد مختلف یکسان نیست.
خطای بدن شناگر چگونه باعث ناامیدی میشود؟
وقتی تصور میکنیم افراد موفق فقط به خاطر رفتارهای خاصشان موفق شدهاند، انتظارات غیرواقعبینانه پیدا میکنیم.
مثلاً فردی شش ماه ورزش میکند اما بدنش شبیه قهرمانان المپیک نمیشود.
در نتیجه احساس شکست میکند.
در حالی که هدف اولیه اشتباه بوده است.
او خودش را با خروجی نهایی افرادی مقایسه کرده که شاید دهها سال تمرین، ویژگیهای ژنتیکی متفاوت و فرصتهای ویژه داشتهاند.
این مقایسه ناعادلانه معمولاً عزت نفس را کاهش میدهد و انگیزه ادامه مسیر را از بین میبرد.
چگونه گرفتار خطای بدن شناگر نشویم؟
اولین قدم این است که همیشه از خودمان بپرسیم:
آیا این ویژگی علت موفقیت بوده یا نتیجه آن؟
سؤال دوم حتی مهمتر است:
چه کسانی را نمیبینم؟
همیشه افراد موفق دیده میشوند، اما افراد ناموفق معمولاً از دید ما پنهان میمانند.
سوم اینکه به جای تقلید کورکورانه از رفتار دیگران، شرایط خودمان را بشناسیم.
نقاط قوت، محدودیتها، استعدادها و اهداف هر فرد متفاوت است.
به همین دلیل بهترین مسیر موفقیت، نسخه شخصی هر انسان است، نه کپی کردن زندگی دیگران.
در نهایت باید بدانیم موفقیت یک مسیر چندعاملی است.
هیچ کتاب، دوره آموزشی، ورزش، عادت یا تکنیکی به تنهایی معجزه نمیکند.
وقتی این واقعیت را بپذیریم، تصمیمهای منطقیتر میگیریم و کمتر فریب ظاهر موفقیت دیگران را میخوریم.
جمعبندی
خطای بدن شناگر به ما یادآوری میکند که همیشه آنچه میبینیم، تمام حقیقت نیست.
ما معمولاً فقط بازماندگان موفق را مشاهده میکنیم و فراموش میکنیم افراد بسیار زیادی همان مسیر را طی کردهاند اما دیده نشدهاند.
موفقیت محصول یک عامل واحد نیست؛ بلکه حاصل تعامل استعداد، تمرین، فرصت، محیط، پشتکار و گاهی شانس است.
بنابراین، قبل از اینکه آرزو کنیم «کاش مثل فلان فرد بودم»، بهتر است از خود بپرسیم:
او دقیقاً چه مسیری را طی کرده است؟ چه ویژگیهایی از ابتدا داشته است؟ چه فرصتهایی در اختیارش بوده است؟ و آیا شرایط من با او قابل مقایسه است؟
این نوع نگاه، علاوه بر تصمیمگیری آگاهانهتر، از مقایسههای ناسالم و ناامیدی جلوگیری میکند و کمک میکند مسیر رشد شخصی خودمان را واقعبینانهتر دنبال کنیم.
منابع
Kahneman, D. (2011). Thinking, Fast and Slow. New York, NY: Farrar, Straus and Giroux.
Taleb, N. N. (2010). The Black Swan: The Impact of the Highly Improbable (2nd ed.). New York, NY: Random House.
Ericsson, K. A., & Pool, R. (2016). Peak: Secrets from the New Science of Expertise. Boston, MA: Houghton Mifflin Harcourt.
Plomin, R. (2018). Blueprint: How DNA Makes Us Who We Are. Cambridge, MA: MIT Press.
Gilovich, T., Griffin, D., & Kahneman, D. (Eds.). (2002). Heuristics and Biases: The Psychology of Intuitive Judgment. Cambridge, UK: Cambridge University Press.
